فصلنامه
کلیدواژه‌ها = بارش
هواشناسی کشاورزی

تحلیل روند تغییرات دمایی و بارشی و تأثیر آن بر آستانه‌های زایشی و رویشی و محدوده کشت گیاه عناب

دوره 39، شماره 3، مرداد و شهریور 1404، صفحه 327-313

https://doi.org/10.22067/jsw.2025.92455.1473

مهدی اسدی

چکیده در این مطالعه، آستانه‌های زایشی و رویشی گیاه عناب در طول فصول مختلف در شهرستان‌های استان خراسان جنوبی بررسی شد و تغییرات روند دما و بارش تحلیل و پهنه‌بندی گردید. داده‌های مورد استفاده شامل میانگین ماهانه دما و بارش، ساعت آفتابی و روزهای داغ از 7 ایستگاه همدید با دوره آماری 25 ساله (2000 تا 2024) بود که از سازمان هواشناسی کشور استخراج شد. برای تحلیل روند، از آزمون‌های من-کندال تصحیح شده، تخمین‌گر شیب سن و رگرسیون خطی استفاده شد. نتایج نشان داد که به‌جز ایستگاه‌های نهبندان (در ماه‌های ژوئن، جولای و آگوست) و بشرویه (در جولای)، سایر ایستگاه‌ها در هیچ زمانی از نظر دمای حداکثر دچار توقف رویشی نشدند. با این حال، تمام ایستگاه‌ها از ماه مارس تا اکتبر از نظر رشد زایشی متوقف شدند. بیشترین دمای ثبت‌شده در جنوب شرقی استان، به‌ویژه در ایستگاه نهبندان، مشاهده شد، درحالی‌که مناطق مرکزی، شمال و شمال شرق از نظر دمایی مستعدتر بودند. بررسی بارش سالانه نشان داد که ایستگاه زیرکوه با 8/182 میلی‌متر بارش سالانه، بیشترین میزان را دارد، که بیانگر نیاز عناب به آبیاری مکمل 2/267 میلی­متری است. تحلیل مقادیر P-value برای میانگین دما نشان‌دهنده تغییرات فضایی معنادار است، به‌طوری‌که ایستگاه‌های بیرجند، بشرویه و قاین (05/0 p ≤) در شمال و مرکز استان، فاقد روند معناداری آماری بوده است، درحالی‌که ایستگاه‌های جنوبی‌تر مانند نهبندان (02/0 =p) دارای روند قوی معناداری آماری در سطح 95% اطمینان می­باشد. همچنین تحلیل مقادیر P-value برای میانگین بارش نشان‌دهنده این است که ایستگاه‌های بیرجند، بشرویه، زیرکوه و قاین (05/0 p ≤) در شمال و مرکز استان، روند قوی معناداری آماری بوده است، درحالی‌که ایستگاه‌های جنوبی‌تر مانند نهبندان (28/0 =p) فاقد روند معناداری آماری در سطح 95% اطمینان می­باشد. همچنین از نظر نمره Z من-کندال تصحیح‌شده بیشترین میزان افزایش دما در ایستگاه نهبندان با مقدار 43/۳ و کمترین آن در ایستگاه زیرکوه با مقدار 94/0 مشاهده شده است. در مورد روند بارش، نتایج آزمون من–کندال تصحیح‌شده حاکی از کاهش بارش در تمامی ایستگاه‌ها طی دوره مورد بررسی است. بیشترین کاهش بارش در ایستگاه نهبندان با مقدار 32/۳- و کمترین کاهش در ایستگاه بیرجند با مقدار 63/0- ثبت شده است. در کل کاهش بارش، افزایش ساعات آفتابی و روزهای داغ، نشان‌دهنده تشدید تابش خورشید، تبخیر-تعرق و خشکی محیط است. در کنار کاهش بارش، روند افزایشی ساعات آفتابی و روزهای داغ حاکی از افزایش میزان تابش خورشید و افزایش میزان تبخیر-تعرق و خشکی بیشتر محیط است.

علوم آب

برآورد زمانی ـ فضایی بارش با استفاده از داده‌های ماهواره‌ی GPM در حوضه‌ی آبریز جازموریان

دوره 36، شماره 1، فروردین و اردیبهشت 1401، صفحه 145-165

https://doi.org/10.22067/jsw.2022.73483.1113

کوهزاد رئیس پور، برومند صلاحی، بهروز آباد

چکیده بارش به عنوان مهم­ترین متغیر در چرخه­ی هیدرولوژیکی تأمین کننده­ی آب، نقش مهمی در تداوم حیات سیاره­ی زمین ایفا می­کند. پایداری اکوسیستم­های مختلف گیاهی و جانوری در حوضه­ی آبریز جازموریان وابستگی بسیار زیادی به مقدار بارش دارد. تغییرپذیری بالای بارش، تاب­آوری این حوضه را با چالشی جدی روبرو نموده است. با توجه به کمبود ایستگاه­های زمینی و پراکنش نامناسب آن­ها در این حوضه، در تحقیق حاضر به واکاوی تغییرات زمانی ـ فضایی بارش طی دوره­ی (2019-2001) با استفاده از داده­های ماهواره­ی سنجش جهانی بارش (GPM) پرداخته ‌شد. در ابتدا داده­های بارش مورد نیاز با تفکیک فضایی 1/0 × 1/0 درجه و تفکیک زمانی ماهانه، فصلی و سالانه فراهم گردید. پس از انجام پیش پردازش­های لازم در محیط نرم­افزارهای گرافیکی و آماری، با استفاده از روش­های زمین آماری نرم­افزار GIS به پهنه ­بندی توزیع فضایی بارش اقدام و در نهایت به تفسیر خروجی­های مربوطه پرداخته شد. براساس نتایج، توزیع فضایی بارش حوضه­ی آبریز جازموریان در دوره­ی آماری مورد مطالعه از 232-83 میلی­متر متغیر بوده است. بیشینه­ی بارش در بخش­های شمالی و غربی و کمینه­ی آن در نواحی مرکزی و شرقی حوضه رخ داده است. به لحاظ توزیع فصلی، مقدار بارش در زمستان 73، بهار 47، تابستان 12 و پاییز نیز 12 میلی­متر برآورد گردید. واکاوی بارش ماهانه نیز بیان­گر رخداد بیش­ترین مقدار بارش در ماه­های مارس (33 میلی­متر) و فوریه (32 میلی­متر) و کم­ترین آن در ماه­های سپتامبر (1 میلی­متر) و می، ژوئن و اکتبر (3 میلی­متر) است. به طور کلی، نتایج حاکی از تغییر­پذیری بالای بارش و حاکمیت شرایط خشک در حوضه­ی آبریز جازموریان است.

مطالعه تطبیقی تبعات پدیده انسو (النینو، لانینا) بر دما و بارش مشهد

دوره 30، شماره 6، زمستان 1395، صفحه 2101-2114

https://doi.org/10.22067/jsw.v30i6.56536

وجیهه محمدی ثابت، محمد موسوی بایگی، حجت رضائی پژند

چکیده نوسانات جنوبی پدیده‏ای بزرگ مقیاس است که وضعیت نرمال الاکلنگی فشار هوا را در دو طرف اقیانوس آرام تغییر می‏دهد. این جریان شرایط عادی را بر هم زده و در الگوی بارش و دمای منطقه و سایر مناطق جهان تغییراتی ایجاد می‏کند. این پژوهش میزان تأثیرگذاری انسو را بر دما و بارش مشهد بررسی می‏کند. شدت پدیده انسو با شاخصی به نام شاخص انسو شناخته می‏شود. این شاخص معادل آنومالی (انحراف از میانگین، به‏هنجار) دمای سطح آب در اقیانوس آرام است. آمار طولانی مدت بارش (2016-1893) و دمای مشهد (2016-1885) برای هم سنگ‏شدن با شاخص انسو به ترتیب استاندارد و آنومالی (انحراف از میانگین) شدند. بارش مشهد بی‏روند، اما دما روند غیرخطی دارد (آزمون دیکی فولر، همبستگی سامانه خاکستری) که حذف روند انجام شده است. دما و بارش ماهانه مشهد با مقادیر حدی شاخص انسو در دوره‏های رخداد این پدیده مقایسه شده‏اند. علاوه بر این، همبستگی و همبستگی متقابل بین شاخص انسو- بارش و انسو- دما برای دوره‏های وقوع محاسبه شده است. نتایج تحلیل النینوهای شدید نشان داد که افزایش بارش ماهانه با تأخیر 3 تا 5 ماه و افزایش دما 1 تا 4 ماه وجود دارد. نتایج تحلیل لانیناهای شدید نشان داد که کاهش بارش ماهانه با تأخیر صفر تا 4 ماه و کاهش دما با تأخیر 2 تا 5 ماه وجود دارد. همچنین زمانی که شاخص انسو در بازه (1+,1-) قرار دارد، هماهنگی مشخصی با بارش و دمای مشهد ندارد.

اصلاح و کاربرد مدل های ساده رگرسیونی برای پیش بینی بارندگی سالانه در دو ایستگاه شهرکرد و یزد

دوره 30، شماره 1، بهار 1395، صفحه 312-321

https://doi.org/10.22067/jsw.v30i1.41933

نسیمه خلیلی سامانی، ابوالفضل عزیزیان

چکیده منابع آبی زمین به بارندگی به عنوان یکی از عناصر متغیر اقلیمی وابسته است. وجود مدل هایی برای پیش بینی بارندگی و به تبع آن مدیریت منابع آب، چه در مناطق پر بارش و چه در مناطق خشک و نیمه خشک، امری مفید است. در این پژوهش با استفاده از آمار درازمدت بارندگی روزانه دو ایستگاه شهرکرد و یزد، مدل‌های ساده رگرسیونی که برای برآورد بارندگی سالانه (Pa) در استان‌های خوزستان، کرمان و استان‌های جنوبی و غربی ارائه شده بود، مورد ارزیابی قرار گرفت. در این مدل ها Pa وابسته به فاصله زمانی وقوع 5/42 و 5/47 میلی متر بارندگی از ابتدای پاییز (t42.5،t47.5 ) و میانگین درازمدت بارندگی (Pm) بود. نتایج نشان داد که روابط معکوس و خطی مرتبط با t42.5و t47.5 قادر به برآورد بارندگی سالانه در شهرکرد نمی باشد، در حالی که مدل ساده رگرسیونی با به‌کارگیری t42.5،t47.5 و میانگین درازمدت بارندگی، در صورت اصلاح ضرایب، با دقت قابل قبولی (با جذر میانگین مربعات خطای نرمال کمتر از 30/0 یا شاخص توافق بیشتر از 90/0) قادر به پیش بینی بارندگی در دو ایستگاه شهرکرد و یزد می باشد.

کاربرد مدل شبکه عصبی مصنوعی در خرد مقیاس نمودن برون داد های مدل GCM برای پیش بینی بارش در پهنه جنوبی ایران

دوره 28، شماره 5، پاییز 1394، صفحه 1037-1047

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.21222

نوشین احمدی باصری، امین شیروانی، سید محمد جعفر ناظم السادات

چکیده در این مطالعه، شبکه های عصبی مصنوعی و مدل های رگرسیونی برای خرد مقیاس نمودن خروجی های شبیه سازی شده مدل های گردش عمومی جو استفاده شدند. مجموعه داده های شبیه سازی شده بارش برای محدوده º18/25 تا º51/34 شمالی و º45 تا º60 شرقی، ارتفاع ژئو پتانسیل در سطح 850 میلی بار و باد مداری در سطح 200 میلی بار برای °56/12 تا °25/43 شمالی و °68/19 تا °87/61 شرقی به عنوان پیشگو کننده ها از مدلGCM ECHAM5 برای دوره 2005- 1960 استخراج شدند. بارش ماهانه دیده بانی شده ایستگاه های آبادان، آباده، اهواز، بندرعباس، بوشهر، شیراز و فسا برای دوره 2005-1960 به عنوان پیشگو شونده ها استخراج شدند. مؤلفه های اصلی داده های شبیه سازی شده استخراج و شش مؤلفه اصلی به عنوان ورودی مدل های شبکه عصبی مصنوعی و رگرسیون چند گانه در نظر گرفته شدند. همچنین ترکیب مجموعه داده های شبیه سازی شده به عنوان ورودی این مدل ها استفاده شدند. دوره های 2000-1960 و 2005-2001 به ترتیب به عنوان دوره های آموزش و آزمون در شبکه عصبی مصنوعی در نظر گرفته شدند. نتایج ضریب همبستگی پیرسون و جذر میانگین مربعات خطای استاندارد شده نشان داد که در بیشتر مواقع شبکه عصبی مصنوعی دقیق تر از رگرسیون چند گانه، بارش را پیش بینی می کند. برای مقیاس زمانی ماهانه داده های شبیه سازی شده ارتفاع ژئوپتانسیل بهترین پیشگو کننده و برای مقیاس فصلی (زمستان) بهترین پیشگو کننده در مدل شبکه عصبی مصنوعی، مؤلفه های اصلی استاندارد شده داده های شبیه سازی شده بارش می باشد.

چگونگی پدیداری سامانه‏های بارش‏زای سنگین در جنوب غربی ایران و پیوند آن با ‏پدیدهMJO

دوره 28، شماره 5، پاییز 1394، صفحه 1072-1083

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.28595

سید محمد جعفر ناظم السادات، کوکب شاهقلیان

چکیده انگیزه انجام این پژوهش بررسیبرخی از ویژگی‏های همدیدی بارش‏های سنگین در جنوب غربیایران و پیوند آن با پدیده نوسان‏های مادن-جولیان می‏باشد. چگونگی پراکنش ماهانه بارش و شناسایی سرچشمه‏های تولید بخار آب برای این بارش‏ها از دیگر اهداف پژوهش است.در این راستا، بارش روزانه ایستگاه‏های آبادان، اهواز، بندرعباس، بوشهر، شهرکرد و شیراز برای دوره 36 ساله 2011-1975و ایستگاه یاسوج برای دوره 21 ساله 2011-1990، در بازه ماه‏های نوامبر هر سال تا آپریل سال پس از آن گردآوری شد. داده‏های بارش از بزرگ به کوچک آراسته گردیدند و دو آستانه5 و10درصد بالایی به عنوان بارش‏های سنگین برگزیده شدند. بیشترین فراوانی بارش‏های سنگین در ماه‏های ژانویه، فوریه و دسامبردیده شد. در ایستگاه‏های اهواز، بندرعباس، بوشهر، شهرکرد و شیراز بیشترین بارش‏های سنگین در فاز 8،در ایستگاه آبادان در فازهای 7 و 8 و در ایستگاه یاسوج در فاز 2 رخ داده است. نقشه‏های همدیدی نشانگر آن است که هم‏راستا با حرکت خاور سوی پدیده MJO در پهنه استوایی اقیانوس هند، سامانه بارش‏های سنگین هم از گستره باختری و جنوب باختری ایران آغاز شده و پس از گذراندن پهنه‏های جنوب مرکزی، به بخش‏های خاوری ایران و سپس به افغانستان می‏رسند. گردش تند چرخندی هوا که بر پهنه دریای مدیترانه، دریای سرخ، خلیج فارس و دریای عرب چیره می‏شود بخش بنیادین بخار آب برای این بارش‏ها را فراهم می‏سازد. نقشه‏های همدیدی نشانگر آن است که بیشترین اندازه بخار آب این بارش‏ها از دریای عرب و پهنه باختری اقیانوس هند فراهم می‏گردد.

بررسی و تعیین آستانه و طول فصل بارانی برای مکان‌های مختلف شمال شرقی ایران (استان خراسان)

دوره 27، شماره 6، زمستان 1392، صفحه 1176-1189

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.20946

احسان عیشی رضایی، رستم یزدانی بیوکی، محمد بنایان اول

چکیده شناسایی خصوصیات بارندگی در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانند شمال شرق ایران دارای نقش حیاتی در سازگاری و کاهش به اثرات خشکی است. هدف اصلی این مطالعه تعیین زمان شروع فصل بارانی و آستانه بارش روزانه با استفاده از مدل ارزیابی عدم قطعیت بارش بود. تاریخ شروع تجزیه و تحلیل (SAD) آغاز فصل بارش جدید در منطقه‌ای معین را مشخص می‌کند، درحالی‌که، تاریخ شروع فصل بارانی و پایان فصل بارانی برای تعیین طول فصل بارش استفاده می‌شود. در این مطالعه، هفده محل در شمال شرق ایران با اطلاعات بارش روزانه در دسترس (24 تا 48 سال) انتخاب شدند. سه دوره سالانه فصل بارانی به صورت 12 مکان با یک دوره سالانه تک اوجی با مقادیر کوتاه‌تر در تابستان (دوره‌های A)، 4 مکان تک اوجی با طول فصل بارانی کوتاه‌تر در ماه‌های فروردین و اسفند (دوره‌های B) و تنها یک محل با دوره سالانه دو اوجی (دوره‌های C) تعیین شد. این طبقه‌بندی‌ها با تجزیه و تحلیل روش‌های آماری چند متغیره تعیین گردید. SAD با تفاوت‌ بین کوتاه‌ترین میانگین RSL و کوتاه‌ترین میانگین RSL روز اول هر ماه مشخص شد. با توجه به این روش مقادیر SAD برای کلاس‌های مختلف به عنوان: اول تیرماه در منطقه (A)، اول اسفندماه در منطقه (B) و اول بهمن‌ماه در منطقه (C) تعیین شد. آستانه مناسب بارش روزانه تنها برای 3 مکان 0/1 میلی‌متر بود، و بالاترین مقدار این شاخص در منطقه تربت‌جام (2/2میلی‌متر) به دست آمد. در نتیجه مقدار 0/1 میلی‌متر که به طور رایج به عنوان آستانه بارش روزانه در حال استفاده است نیاز به تجدیدنظر دارد.

ارزیابی آماری خروجی مدل CMORPH در برآورد بارش شمال شرق ایران (مطالعه موردی: خراسان شمالی)

دوره 27، شماره 5، پاییز 1392، صفحه 919-927

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.31185

آمنه میان آبادی، امین علیزاده، سید حسین ثنایی نژاد، محمد بنایان اول، علیرضا فریدحسینی

چکیده بارش یکی از پارامترهای ورودی مهم مدل‌های مختلف گیاهی و هیدرولوژی می‌باشد. در پروژه های مختلف مدیریتی و پژوهشی بیشتر از داده‌های بارش زمینی برداشت شده در ایستگاه ها استفاده می‌شود. از آنجا که این ایستگاه ها دارای پوشش جغرافیایی بسنده ای نیستند، کاربرد آن ها با خطا همراه است. گرچه بهره گیری از روش‌های گوناگون درون یابی از راهکارهای پذیرفته شده برای برآورد بارش در مناطق بدون ایستگاه است، کاربرد این روش ها همراه با کاستی‌های فراوانی نیز هست. در گذر چند دهه گذشته، با در هم آمیختن دانش و فناوری سنجش از دور با پدیده‌های هواشناسی، مدل‌های پیشرفته ای برای برآورد ویژگی‌های بارش پیشرفت داده شده اند که دارای توانایی‌های بالای آشکارسازی مکانی و زمانی هستند. در این پژوهش از بین مدل‌های ارائه شده، صحت سنجی مدل CMORPH در برآورد بارش شمال شرق ایران بررسی شده است. یافته ها نشان داد که این مدل در مقیاس روزانه دستاورد چندان پذیرفتی ندارد، اما در مقیاس ماهانه و فصلی، یافته‌ها از ریزبینی بالاتری برخوردار هستند. بیشترین همبستگی مدل با داده‌های ایستگاه ها در مقیاس روزانه در ایستگاه فاروج و نامانلو و به میزان 31/0 بود. در مقیاس ماهانه بیشترین همبستگی در ایستگاه‌های بارزو، نامانلو و سه یک آب و به میزان 62/0 و در مقیاس فصلی در ایستگاه غلامان و به میزان 63/0دیده شد. گرچه مدلCMORPH در آشکارسازی روزهای بارانی تا اندازه ای کارآیی داشته، اما در برآورد روزهای تر و خشک، میانگین بارش سالانه و تعیین تعداد روزهای غیر بارانی نتایج قابل قبولی را به همراه نداشت.

تحلیل چرخه های سری زمانی دبی و بارش ایستگاه آب سنجی ماشین خانه (حوضه ی آبریز گرکان رود تالش)

دوره 26، شماره 5، پاییز 1391، صفحه 1128-1139

https://doi.org/10.22067/jsw.v1391i0.16931

حسین عساکره، رضا خوشرفتار، فاطمه ستوده

چکیده بارش و دبی دو عنصر هیدرولوژیکی غیر خطی و تغییرپذیر در مقیاس زمانی و مکانی هستند. یکی از روش های مطالعه و تحلیل توأم این دو فراسنج بررسی نوسانات آشکار و نهان آن هاست. تحلیل طیفی روشی کارآ و مفید برای آشکارسازی این نوسانات در سری های زمانی است. در پژوهش حاضر تلاش می‌شود با استفاده از روش تحلیل طیفی چرخه های موجود در سری های زمانی بارش و دبی ایستگاه ماشین خانه (حوضه ابریز گرکانرود تالش) از مهر ماه 1354 تا شهریور 1386 در دو مقیاس زمانی سالانه و ماهانه مورد بررسی قرار گیرد. نتایج حاصل از اعمال رویه تحلیل طیفی به روی سری های زمانی دبی و بارش در سطح 95% اطمینان، حاکی از عدم وجود چرخه غیر سینوسی (روند) معنی دار است. چرخه های سینوسی معنی دار متنوعی در دو سری زمانی استخراج گردید. چرخه 4-2 ساله و 3/5 – 4 ساله بیش ترین تکرار را در دو سری زمانی دبی و بارش در مقیاس ماهانه و سالانه دارد. در مقیاس سالانه، چرخه 4/6 ساله و در مقیاس ماهانه چرخه های 4-2 ، 3/5 -4 ، 4/6، 8، 7/10 و 16 ساله استخراج گردید. بر اساس مطالعات انجام شده توسط بسیاری از پژوهشگران در سایر نقاط جهان، چرخه های مذکور هماهنگ با النینو نوسانات جنوبی (ENSO )، نوسانات اقیانوس اطلس شمالی ( NAO ) و نوسانات دوسالانه تروپسفری (QBO ) است.