فصلنامه

نشریه آب و خاک از نیمه دوم سال 1387 راه اندازی شده و  فروردین ماه سال 1388 به صورت فصلنامه (4 شماره در سال) منتشر شده است و از فروردین ماه سال 1389 به صورت دوماهنامه (6 بار در سال) منتشر می شود. از سال 1405 به صورت فصلنامه منتشر می شود.

 در این نشریه نتایج و دستاوردهای پژوهشی جدید محققان محترم در زمینه‌های

آبیاری، علوم خاک، هواشناسی کشاورزی

پس از داوری منتشر می‌شود.

 رتبه در آخرین ارزیابی نشریات علمی کشور: الف 

رتبه Q2 و نشریه هسته، ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1401: 0.255

رتبه Q2 و نشریه هسته، ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1400: 0.211

رتبه Q1 و نشریه هسته، ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1399: 0.368

رتبه Q1 و نشریه هسته، ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1398: 0.251

رتبه Q1 و ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1397: 0.214

ضریب تأثیر (Impact Factor) در سال 1396: 0.170 

تاریخ آخرین به روز رسانی وب سایت نشریه: 1405/08/15

 

مقاله مروری علوم خاک

سازوکارهای وابستگی میکوریزایی: تحلیل فرآیندهای فیزیولوژیک و مولکولی مؤثر در برقراری همزیستی میکوریزا آربوسکولار

صفحه 273-245

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.99478.1560

حبیب الله نادیان قمشه

چکیده طیف گسترده‌ای از گیاهان قادرند با قارچ‌های میکوریزا آربسکولار رابطه همزیستی برقرار کنند. این همزیستی سودمند حاصل مجموعه‌ای از تعاملات مولکولی و بیوشیمیایی بسیار پیچیده میان گیاه و قارچ است. برقراری این همزیستی از طریق تبادل پیام‌های شیمیایی ویژه‌ای آغاز می‌شود که هر یک از دو طرف برای شناسایی و برقراری ارتباط با دیگری ترشح می‌کنند و در نهایت به ایجاد یک ارتباط کارآمد منجر می‌گردد. با وجود این، شدت وابستگی گیاهان به قارچ‌های میکوریزا بسیار متفاوت است. هر گونه اختلال در فرآیندهای پیچیده فیزیولوژیک، بیوشیمیایی و مولکولی میان دو همزیست، می‌تواند به کاهش وابستگی میکوریزایی یا ناقص ماندن مسیر پیام‌رسانی در برقراری رابطه همزیستی و در نهایت عدم تشکیل آربسکول، که به‌عنوان قلب این همزیستی شناخته می‌شود، منجر شود. در "گیاهان نا میزبان" مسیر پیام‌رسانی مشترک بین قارچ و گیاه، مشابه گیاهان میکوریزایی آغاز می‌شود و تا مراحلی پیش می‌رود، با این حال، این مسیر به‌صورت ناقص متوقف شده و تشکیل آربسکول رخ نمی‌دهد. پیشرفت‌های اخیر در زیست‌شناسی مولکولی نشان داده است که مجموعه‌ای از ژن‌ها موسوم به "ژن‌های مسیر همزیستی مشترک" در شناسایی و برقراری همزیستی‌ نقش اساسی دارند. هر چند پیشرفت‌های حاصل در فناوری‌های زیستی افق‌های تازه‌ای را برای بهبود و تقویت همزیستی میکوریزایی گشوده است، با وجود این، هنوز چالش‌های زیادی در شناخت، گسترش و کاربرد آن‌ها وجود دارند. مقاله مروری-تحلیلی حاضر با هدف ارائه یک دیدگاه جامع و یکپارچه به بررسی سازوکارهای مختلف بیوشیمیایی، مولکولی و فنوتیپی دخیل در میزان وابستگی میکوریزایی گیاهان می‌پردازد. چنین دیدگاهی می‌تواند نقش مهمی در پیش‌برد کشاورزی پایدار و استفاده بهینه از منابع طبیعی ایفا نماید.

مقاله پژوهشی علوم خاک

تشخیص وضعیت تغذیه‌ای کلزا (Brassica napus) در اقلیم‌های مختلف ایران قبل از مرحله گلدهی

صفحه 292-275

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.97760.1525

فریدون نورقلی پور، محمد سعید تدین، محمد پسندیده، محمدعلی خودشناس

چکیده کلزا با داشتن بیشترین سطح زیر کشت در میان محصولات دانه‌روغنی در ایران، به‌دلیل مدیریت نامتعادل عناصر غذایی با محدودیت عملکرد مواجه است. در این مطالعه، با به‌کارگیری روش تشخیص خاک-گیاه و رویکردهای مدل‌سازی بیوژئوشیمیایی مبتنی بر شاخص‌های تشخیصی، کمبودهای عناصر غذایی در چهار منطقه کشاورزی-اکولوژیکی کشور (البرز، مرکزی، گلستان و اردبیل) بررسی شد. با تجزیه‌وتحلیل داده‌های ۱۲۰ مزرعه از طریق روش‌های انحراف از درصد بهینه (DOP) و شاخص تعادل تغذیه‌ای (NBI)، کمبود گسترده فسفر و روی در تمامی استان‌ها شناسایی گردید. قلیائیت خاک (5/8-5/7=pH) و محتوای کم کربن آلی (کمتر از ۴/۱درصد) به‌واسطه رسوب هیدروکسیدی و رقابت کاتیونی، تثبیت عناصر کم‌مصرف به‌ویژه روی (6/24- =DOP) و آهن (4/16- =DOP) را تشدید می‌کند. افزون‌براین، خاک‌های آهکی باعث تثبیت فسفر به‌صورت کانی‌های فسفات کلسیم می‌شوند. درحالی‌که خاک‌های غنی از رس در اردبیل، پتاسیم تبادلی (K) را حفظ کرده‌اند، اما به‌دلیل تثبیت بین‌لایه‌ای، کمبود منیزیم نشان دادند. مقادیر NBI برای مزارع کلزای مورد مطالعه از ۱۳۳ تا ۱۴۶ متغیر بود. فراتر از این حدود، عملکرد به ازای هر واحد افزایش NBI، ۱۲ تا ۱۸ درصد کاهش یافت که نشان‌دهنده هم‌افزایی عناصر غذایی است. تغییرات منطقه‌ای در مقادیر NBI به‌شدت با نتایج عملکرد مشاهده‌شده، همبستگی داشت. بررسی آماری آستانه‌های NBI برای کاهش عملکرد (133-146، 01/0 p<) نشان داد که نسبت‌های متعادل منیزیم به پتاسیم (2/8 :1) در اردبیل به عملکرد بهتر (۲۸۷۰ کیلوگرم در هکتار) کمک نمود؛ در حالی‌که عملکرد پایین‌تر استان مرکزی (۲۲۴۹ کیلوگرم در هکتار) با کمبود فسفر (39/11 میلی‌گرم در کیلوگرم) و مقادیر بالای NBI (بیش از ۱۳۸) مرتبط بود. این یافته‌ها بر اهمیت توجه به محدودیت‌های عناصر غذایی در خاک‌های آهکی تأکید دارد، زیرا بیش از ۷۵ درصد مزارع کلزای کشور با کمبود فسفر و روی مواجه‌اند. نتایج ما بر ضرورت به‌کارگیری راهبردهای مدیریت عناصر غذایی به‌صورت مکان‌ویژه برای بهبود پایدار عملکرد در اکوسیستم‌های کشاورزی کشور تأکید می‌نماید.

مقاله پژوهشی علوم خاک

اثر محلول‌پاشی برگی ترکیبات تیولی بر کاهش آسیب اکسیداتیو و تجمع کادمیوم و سرب در گندم کشت‌شده در یک خاک آهکی آلوده

صفحه 308-293

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.99098.1551

زهرا قشلاقی، سید شروین هاشمی اول

چکیده آلودگی هم‌زمان خاک‌های آهکی به کادمیم و سرب، با کاهش رشد، اختلال در فتوسنتز و تشدید آسیب اکسیداتیو[1]، تولید گندم را در مناطق خشک و نیمه‌خشک محدود می‌کند و از نظر زراعی و ایمنی غذایی اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، کارایی کاربرد برگی توأم سیستئین و گلوتاتیون در تعدیل اختلال ردوکسی و کاهش تجمع فلزات در گندم کشت‌شده در خاک آهکی آلوده، به‌طور کامل روشن نشده است. این پژوهش با هدف ارزیابی اثر محلول‌پاشی برگی سیستئین و گلوتاتیون، به‌صورت انفرادی و توأم، بر کاهش تنش هم‌زمان کادمیم و سرب از طریق بهبود رشد، بازگردانی تعادل ردوکس گلوتاتیون و کاهش تجمع فلزات در گیاه گندم رقم فلات (Triticum aestivum L. cv. Falat) انجام شد. آزمایش به‌صورت گلدانی در گلخانه و در قالب طرح کاملاً تصادفی با 5 تیمار و 3 تکرار انجام شد. کادمیم و سرب به‌ترتیب با غلظت‌های ۱۵ و ۳۰۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم خاک اعمال شدند و اثر تیمارها بر زیست‌توده، غلظت کلروفیل کل، شاخص‌های آسیب اکسیداتیو، مؤلفه‌های ردوکس گلوتاتیون و غلظت فلزات در ریشه و اندام هوایی گیاه گندم بررسی شد. نتایج نشان داد که تنش فلزات سنگین، زیست‌توده خشک اندام هوایی را از 50/12 به 10/7 گرم در گلدان و غلظت کلروفیل کل را از 10/2 به 10/1 میلی‌گرم بر گرم وزن‌تر کاهش داد، در حالی‌که شاخص استرس اکسیداتیو (OSI) از 05/0 به 37/0 افزایش یافت و نسبت گلوتاتیون احیا به اکسید شده (GSH/GSSG) از 61/5 به 07/1 کاهش پیدا کرد. اثر تیمارها بر زیست‌توده، غلظت کلروفیل، مالون‌دی‌آلدئید، گلوتاتیون احیاشده، گلوتاتیون اکسیدشده، نسبت GSH/GSSG، شاخص استرس اکسیداتیو و غلظت کادمیم و سرب در ریشه و اندام هوایی در سطح احتمال یک درصد معنی‌دار بود. تیمار توأم، بیشترین اثر را در افزایش زیست‌توده اندام هوایی و غلظت کلروفیل کل، کاهش مالون‌دی‌آلدئید، بهبود وضعیت گلوتاتیون و نسبت GSH/GSSG، و کاهش تجمع کادمیم و سرب در گیاه نشان داد و زیست‌توده را به 00/11 گرم در گلدان، غلظت کلروفیل را به 90/1 میلی‌گرم بر گرم و نسبت GSH/GSSG را به 00/6 رساند و هم‌زمان کادمیم ریشه را از 0/19 به 4/10 و سرب ریشه را از 5/25 به 5/12 میلی‌گرم بر کیلوگرم کاهش داد. با این حال، برتری این تیمار در همه شاخص‌ها یکنواخت نبود. در مجموع، محلول‌پاشی برگی ترکیبات تیولی، به‌ویژه تیمار توأم سیستئین و گلوتاتیون، راهبردی فیزیولوژیک و مؤثر برای کاهش تنش هم‌زمان کادمیم و سرب در گندم بود که عمدتاً از طریق بهبود هم‌ایستایی ردوکس[2] و کاهش تجمع فلز در بافت‌ها عمل کرد.
[1]- Oxidative damage [2]- Redox homeostasis

مقاله پژوهشی علوم آب

استخراج هیدروگراف واحد با استفاده از توابع چگالی احتمال (مطالعه موردی: حوضه آبریز سامیان)

صفحه 323-309

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.100040.1572

سالار رضائی قاسمقشلاقی، مهسا حسنپور کاشانی، محمدرضا نیک پور

چکیده هدف از این تحقیق، برآورد مؤلفه­های هیدروگراف­های واحد حاصل از چند رویداد بارش-رواناب در حوضه آبریز سامیان واقع در استان اردبیل با استفاده از روش بهینه­سازی غیرخطی همراه با کاربرد توابع توزیع احتمال می­باشد. به‌منظور تعیین بهینه مقادیر پارامترهای توابع توزیع، از نرم­افزار Mathematica و روش برنامه­ریزی غیرخطی استفاده شد. در نهایت، هیدروگراف‌های رواناب مستقیم با استفاده از هیتوگراف‌های بارش مؤثر و هیدروگراف‌های واحد متناظر، محاسبه شده و با هیدروگراف‌های رواناب مستقیم مشاهده‌­ای مقایسه شدند. از معیارهای عملکرد ریشه میانگین مربعات خطا (RMSE)، میانگین خطای مطلق (MAE) و ضریب همبستگی (CC) برای بررسی توانایی توابع احتمال استفاده ‌شد. روش کلاسیک حداقل مربعات نیز برای استخراج هیدروگراف­های واحد استفاده شده و کارآیی آن با نتایج مدل بهینه‌سازی غیرخطی مقایسه می­شود. نتایج نشان داد که در دوره آزمون، با در نظر گرفتن مقادیر متوسط توابع عملکرد توزیع­ها در هر رویداد، توزیع­های لوگ نرمال (با متوسط خطای RMSE و MAE برابر 0134/0 و 01115/0 و متوسط CC برابر 823/0) و توزیع نرمال (با متوسط خطای RMSE و MAE برابر 0142/0 و 01275/0 و متوسط CC برابر 739/0) به‌ترتیب دارای پتانسیل بالا در تخمین هیدروگراف­های واحد حوضه می­باشند. خطاهای توزیع­های پیرسون و ناکاگامی در هر دو رویداد بیشتر از بقیه توزیع­ها بود. روش حداقل مربعات نیز مقادیر معیارهای عملکرد بهتری از همه توزیع­ها در هر دو رویداد نشان داد. بطور کلی، می­توان نتیجه گرفت که توزیع لوگ نرمال بهترین توزیع برای برآورد هیدروگراف­های واحد (به‌ویژه در برآورد شاخه بالارونده و زمان و دبی اوج) در حوضه آبریز سامیان می­باشد.

مقاله پژوهشی هواشناسی کشاورزی

تحلیل زمانی تأثیر رویدادهای گرد و غبار بر سلامت پوشش گیاهی با استفاده از سنجش از دور در استان خوزستان

صفحه 345-325

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.99458.1558

سیما پورهاشمی، مینا فیروزیزدی، مهدی بروغنی

چکیده گردوغبار یکی از مهم‌ترین مخاطرات محیطی در مناطق خشک و نیمه‌خشک است که می‌تواند از طریق کاهش تابش ورودی، رسوب ذرات بر سطح برگ‌ها، اختلال در فرآیند فتوسنتز و تشدید تنش‌های محیطی، سلامت پوشش گیاهی را تحت تأثیر قرار دهد. در این پژوهش، اثر رخدادهای گرد و غبار بر سلامت پوشش گیاهی استان خوزستان طی دوره ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۳ با استفاده از داده‌های سنجش از دور بررسی شد. برای پایش شدت گردوغبار از عمق نوری آئروسل (Aerosol Optical Depth; AOD) و برای ارزیابی وضعیت پوشش گیاهی از شاخص نرمال‌شده تفاضلی پوشش گیاهی (Normalized Difference Vegetation Index; NDVI) و شاخص بهبود‌یافته پوشش گیاهی(Enhanced Vegetation Index; EVI) استفاده شد. پس از همگام‌سازی داده‌های ماهانه، ناهنجاری‌های NDVI،EVI و AOD محاسبه شد و رخدادهای شدید گرد و غبار بر اساس صدک‌های ۷۵ و ۹۰ شناسایی شدند. نتایج نشان داد که رابطه بین AOD خام و ناهنجاری‌های NDVI و EVI منفی اما ضعیف بود، در حالی‌که پس از حذف اثرات فصلی، شدت این رابطه افزایش یافت. به‌طوری‌که ضریب همبستگی ناهنجاری AOD با ناهنجاریNDVI و EVI به‌ترتیب برابر ۰.۳۰۷- و ۰.۲۸۱- به‌دست آمد. تحلیل فصلی نیز نشان داد که این رابطه در فصل بهار قوی‌تر است. همچنین نتایج تحلیل تأخیری و رخدادمحور بیانگر آن بود که پس از رخدادهای شدید گرد و غبار، افت شاخص‌های پوشش گیاهی می‌تواند در ماه‌های بعد نیز ادامه یابد. به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که افزایش غیرعادی گرد و غبار با کاهش نسبی سلامت پوشش گیاهی در خوزستان همراه است، اما تفسیر این رابطه باید با توجه به نقش سایر عوامل اقلیمی و زراعی مانند بارش، دما، رطوبت خاک، آبیاری و نوع کشت انجام شود.

مقاله پژوهشی هواشناسی کشاورزی

تحلیل تاب‌آوری اجتماعی در برابر خشک‌سالی با استفاده از شاخص LPCIEA (مطالعه موردی: روستاهای محمدآباد و مجدآباد شهرستان مرودشت استان فارس)

صفحه 363-347

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.99602.1562

پیام ابراهیمی، سید مسعود سلیمان‌پور

چکیده خشک‌سالی در مناطق کشاورزی یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی مؤثر بر پایداری جوامع روستایی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران است. پیامدهای آن در قالب کاهش خدمات اکوسیستم، اختلال در معیشت و افزایش فشار بر منابع آب، به‌ویژه در استان فارس قابل مشاهده است. با وجود پژوهش‌های متعدد در زمینۀ ارزیابی خشک‌سالی، کاربرد شاخص‌های ترکیبی که بتوانند هم‌زمان ابعاد انسانی و محیطی تاب‌آوری را با استفاده از داده‌های عینی و در دسترس تحلیل کنند، در ایران محدود بوده است. هدف پژوهش حاضر، تحلیل تاب‌آوری اجتماعی در برابر خشک‌سالی با بهره‌گیری از شاخص ترکیبی LPCIEA در دو روستای محمدآباد و مجدآباد (شهرستان مرودشت، استان فارس) در بازۀ زمانی ۱۳۷۹ تا ۱۴۰۳ است. شش معیار کاربری اراضی، جمعیت، تنوع محصولات زراعی، سطح آبیاری، تحصیلات و سن اشتغال با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای لندست و سنتینل، آمار رسمی و پیمایش میدانی کمّی‌سازی شدند. وزن‌دهی معیارها با تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) و مدل‌سازی با رگرسیون چندگانه انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد از مجموع ۱۲ وضعیت تاب‌آوری ثبت‌شده، ۶ وضعیت در طبقه‌ی قرمز (بسیار پایین)، ۳ وضعیت زرد (متوسط رو به کاهش) و ۳ وضعیت سبز (مطلوب) قرار گرفته‌اند که بیانگر غلبۀ شرایط بحرانی در منطقه است. بر اساس ضرایب رگرسیونی، معیار «تنوع محصولات زراعی» با ضریب بتای 785/0 بیشترین تأثیر مثبت و معنی‌دار را بر تاب‌آوری داشته است (۰۱/۰>p) در حالی‌که معیار «تحصیلات» با ضریب 095/0 کمترین اثر را نشان داده است. ضریب همبستگی چندگانه (۹۹۵/۰=R) و آمارۀ دوربین-واتسون (۸۹۲/۱) حاکی از برازش قوی و عدم خودهمبستگی مدل است. نتایج بیانگر آن است که روستای مجدآباد به‌دلیل جمعیت بیشتر و فشار افزون‌تر بر منابع، در اولویت نخست اقدامات سازگاری و بهبود تاب‌آوری قرار دارد. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود سیاست‌های حمایتی با هدف افزایش تنوع کشت، توسعۀ محصولات کم‌آب‌بر و مشارکت فعال جوامع محلی در نهادهای تصمیم‌گیری تدوین شوند. اقدامات پیشنهادی نشان داد ظرفیت سازگاری متفاوتی با خشک‌سالی نسبت به روستای مجاور در شرایط آب و هوایی مشابه نیاز است.

مقاله پژوهشی علوم خاک

تأثیر کاربرد پامیس و وضعیت رطوبتی بر شاخص خمیرایی و پایداری خاکدانه‌ها

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 05 آبان 1405

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.100494.1580

منیره مقبلی، مجید دانش، مهدی قاجار سپانلو، سید مصطفی عمادی

چکیده پایداری خاکدانه‌ها و شاخص خمیری از مهم‌ترین شاخص‌های کیفیت فیزیکی خاک هستند که تحت تأثیر ویژگی‌های ذاتی خاک، وضعیت رطوبتی و کاربرد اصلاح‌کننده‌های معدنی قرار می‌گیرند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر کاربرد پامیس و وضعیت رطوبتی بر شاخص خمیری و شاخص‌های پایداری خاکدانه‌ها شامل میانگین وزنی قطر (MWD) و میانگین هندسی قطر (GMD) انجام گردید. آزمایش به‌صورت اسپلیت-اسپلیت پلات در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با 12 تیمار و چهار تکرار اجرا شد. تیمارها شامل دو وضعیت رطوبتی بر اساس تخلیه 25 و 50 درصد آب قابل‌استفاده، دو بافت (لوم شنی و لوم رسی) و سه سطح کاربرد پامیس (صفر، 4 و 8 گرم در کیلوگرم خاک) بوده‌اند. رطوبت خاک با روش وزنی کنترل شد. شاخص خمیری با روش کاساگرانده و شاخص‌های پایداری خاکدانه‌ها با استفاده از روش‌های الک خشک و تر تعیین شدند. نتایج نشان داد که برهم‌کنش وضعیت رطوبتی و بافت خاک اثر معنی‌داری بر شاخص خمیری داشت؛ به‌طوری‌که بیشترین مقدار آن (49/7 درصد) در خاک لوم رسی تحت 50 درصد تخلیه آب قابل‌استفاده و کمترین مقدار آن (60/6 درصد) در خاک لوم شنی تحت 25 درصد تخلیه آب قابل‌استفاده مشاهده شد. همچنین، کاربرد پامیس موجب افزایش شاخص خمیری در هر دو بافت خاک شد. بیشترین مقدار میانگین وزنی قطر خاکدانه در آزمون الک خشک (23/3 میلی‌متر) در تیمار کاربرد 8 گرم پامیس در کیلوگرم خاک و 50 درصد تخلیه آب قابل‌استفاده به‌دست آمد. بیشترین مقدار میانگین هندسی قطر خاکدانه در الک خشک (65/1 میلی‌متر) نیز در خاک لوم رسی و با کاربرد 4 و 8 گرم پامیس مشاهده شد. در آزمون الک تر، بیشترین مقادیر میانگین وزنی و هندسی قطر خاکدانه‌ها، به‌ترتیب 68/2 و 21/1 میلی‌متر، در خاک لوم رسی تحت 50 درصد تخلیه آب قابل‌استفاده ثبت شد. به‌طور کلی، کاربرد پامیس موجب بهبود شاخص‌های اندازه و پایداری خاکدانه‌ها شد، اما شدت این اثر به بافت خاک، وضعیت رطوبتی و روش اندازه‌گیری نیز وابسته بود. پاسخ بیشتر خاک لوم رسی نسبت به خاک لوم شنی نشان داد که ویژگی‌های اولیه خاک، به‌ویژه مقادیر ذرات ریزدانه، نقش مهمی در تعدیل اثر پامیس بر ساختار خاک دارند. بر این اساس، پامیس می‌تواند به‌عنوان یک اصلاح‌کننده معدنی برای بهبود برخی ویژگی‌های ساختاری خاک مورد توجه قرار گیرد.

مقاله پژوهشی علوم خاک

بررسی عوامل تعیین‌کننده جمعیت باکتری‌های حل‌کننده فسفات در خاک‌ تالاب هامون و راهبردهای احیای آن

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 12 آبان 1405

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.100303.1576

الهام میرسلمانی، ابراهیم شیرمحمدی، علی شهریاری، ابوالفضل بامری

چکیده باکتری‌های حل‌کننده فسفات (PSB) نقش کلیدی در حاصلخیزی خاک‌های خشک و نیمه‌خشک ایفا می‌کنند، اما عوامل تعیین‌کننده جمعیت آن‌ها در اکوسیستم‌های تالابی خشک‌شده کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر گونه‌های گیاهی و ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی خاک بر جمعیت PSB قابل‌کشت در خاک‌های تالاب هامون انجام شد. نمونه‌برداری از عمق ۲۰-۰ سانتی‌متری خاک از ۲۵ چشم‌انداز شامل پنج گونه گیاهی غالب (گز، اشک، بونی، شور و نی) و خاک بدون پوشش گیاهی (شاهد) انجام شد. مجموعاً 450 نمونه خاک از 150 نقطه برای تعیین جمعیت PSB و ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک استفاده شد. نتایج نشان داد که پوشش گیاهی ۵/۲۷ درصد از تغییرات جمعیت PSB را تبیین می‌کند؛ و هر یک از پنج گونه‌ گیاه مورد بررسی در این پژوهش افزایش معنی‌داری (p≤0.001) در جمعیت PSB نسبت به خاک شاهد ایجاد کردند. همچنین همبستگی منفی معنی‌دار بین pH (r=-0.17, p≤0.05) و فسفر قابل‌دسترس (r=-0.40, p≤0.001) با جمعیت PSB و همبستگی مثبت معنی‌دار بین نیتروژن کل (r = 0.39, p≤0.001) و جمعیت PSB مشاهده شد. بر اساس تحلیل رگرسیون گام‌به‌گام، از میان دوازده ویژگی فیزیکوشیمیایی بررسی‌شده خاک، تنها نیتروژن کل (β=0.258, p=0.004) با اثر مثبت و فسفر قابل‌دسترس (β=-0.378, p≤0.001) با اثر منفی، وارد مدل نهایی شدند. تحلیل مسیر نشان داد که نیتروژن دارای اثر کل ۳۹۰/۰ و فسفر دارای اثر کل ۴۰۵/۰- بر جمعیت PSB است. البته معنی‌دار نبودن تأثیر سایر ویژگی‌های خاک مانند pH، EC، نسبت جذب سدیم، کربن آلی، کربنات کلسیم معادل، رطوبت اشباع، بافت خاک، جرم مخصوص ظاهری، پتاسیم قابل استفاده و همچنین املاح محلول کلسیم، منیزیم و سدیم، بر جمعیت PSB، ممکن است نشأت گرفته از تعدیل شرایط زیستگاه این میکروارگانیسم‌ها (به‌عنوان پناهگاه اکولوژیکی) و یا پدیده جانشینی و غلبه گونه‌های سازگار PSB باشد. به‌‌طور کلی، نوع پوشش گیاهی و وضعیت تعادل نیتروژن و فسفر، از عوامل اصلی مرتبط با فراوانی PSB در خاک‌های تالاب هامون هستند. از آنجا که حدود ۷۸ درصد از نوسانات این باکتری‌ها توسط ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی سنجیده‌شده تبیین نشد، احتمالاً متغیرهای اندازه‌گیری نشده زیستی (نظیر ترشحات ریشه، برهمکنش‌های میکروبی و غیره) و غیر زیستی (نظیر اقلیم، دما و غیره) نقش تعیین‌کننده‌تری دارند. بر اساس این یافته‌ها، استفاده از گونه‌های بومی گز، نی و شور که بیشترین توانایی را در افزایش جمعیت PSB نشان دادند، می‌تواند به عنوان راهکاری زیستی برای احیای پوشش گیاهی و تثبیت خاک در تالاب هامون مورد توجه قرار گیرد.

مقاله پژوهشی علوم خاک

تأثیر آبشویی با آب مقطر و آب اسیدی بر ویژگی‌های شیمیایی بیوچارهای حاصل از باگاس نیشکر و پوسته شلتوک برنج

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 12 آبان 1405

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.100377.1578

سیده الهام علوی پور، شهرام کیانی، حسین میرسید حسینی، علیرضا حسین پور، شجاع قربانی

چکیده استفاده از بیوچار بقایای کشاورزی از قبیل باگاس نیشکر و پوسته شلتوک برنج به عنوان بستر کشت در کشت‌های بدون خاک در حال گسترش است. اما قابلیت هدایت الکتریکی زیاد و pH قلیایی بیوچار این بقایا امکان استفاده از آنها را محدود کرده است. هدف این پژوهش بررسی تأثیر آبشویی بیوچارهای حاصل از باگاس نیشکر و پوسته شلتوک برنج با آب مقطر و آب اسیدی بر ویژگی‌های شیمیایی آنها بود. این آزمایش به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با دو عامل نوع بیوچار (باگاس نیشکر و پوسته شلتوک برنج) و نوع آبشویی (بدون آبشویی (بیوچار خام)، آبشویی با آب مقطر و آبشویی با آب اسیدی) در سه تکرار انجام شد. آبشویی با آب مقطر تا رسیدن قابلیت هدایت الکتریکی بیوچارها به کمتر از 5/0 دسی‌زیمنس بر متر و آبشویی با آب اسیدی تا رسیدن pH آنها به محدوده 5/5 تا 3/6 برای استفاده به عنوان بستر در کشت بدون خاک انجام شد. نتایج نشان داد پس از آبشویی با آب مقطر، قابلیت هدایت الکتریکی بیوچار باگاس نیشکر از 78/2 به 42/0 دسی‌زیمنس بر متر و pH آن از 30/8 به 94/7 کاهش یافت. در بیوچار پوسته شلتوک برنج نیز پس از آبشویی با آب مقطر، قابلیت هدایت الکتریکی از 62/1 به 40/0 دسی‌زیمنس بر متر و pH از 04/8 به 45/7 کاهش یافت. پس از آبشویی با آب اسیدی pH بیوچار باگاس نیشکر و پوسته شلتوک برنج به‌ترتیب به 61/5 و 54/5 کاهش یافت، در حالی که قابلیت هدایت الکتریکی آنها به‌ترتیب به 30/4 و 32/2 دسی‌زیمنس بر متر افزایش یافت. آبشویی بیوچارها با آب مقطر منجر به کاهش معنی‌دار کربنات کلسیم معادل و میزان کربن، هیدروژن، نیتروژن، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، گوگرد و سدیم و افزایش معنی‌دار نسبت کربن به نیتروژن و ظرفیت تبادل کاتیونی آنها در مقایسه با بیوچارهای خام شد. در مقابل، آبشویی بیوچارها با آب اسیدی موجب کاهش معنی‌دار کربنات کلسیم معادل، میزان کربن، نیتروژن و سدیم و افزایش معنی‌دار نسبت کربن به نیتروژن، ظرفیت تبادل کاتیونی و غلظت کلسیم، گوگرد، آهن، منگنز و مس نسبت به بیوچارهای خام گردید. بنابراین، آبشویی بیوچارها با آب مقطر و آب اسیدی، با ایجاد تغییرات معنی‌دار در برخی ویژگی‌های شیمیایی آنها، می‌تواند به‌عنوان روشی برای آماده‌سازی بیوچار برای استفاده در بستر کشت بدون خاک مورد توجه قرار گیرد. با این حال، تعیین مناسب‌ترین روش آبشویی و امکان استفاده از بیوچار آبشویی‌شده به‌عنوان بخشی از بستر کشت، نیازمند ارزیابی ویژگی‌های شیمیایی بستر نهایی در نسبت‌های مختلف جایگزینی بیوچار و بررسی پاسخ گیاه است.

مقاله پژوهشی علوم خاک

ارزیابی وضعیت تغذیه ای باغات فندق دارای سرخشکیدگی استان گیلان

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 26 آبان 1405

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.99888.1568

علی لاهیجی

چکیده بررسی وضعیت عنصرهای غذایی در گیاهان، روشی مؤثر در تشخیص کمبودها و تعیین بهینۀ الگو عنصرهای غذایی پرمصرف و کم مصرف موردنیاز، افزایش عملکرد و نیز بهبود کیفیت محصولات کشاورزی است. فندق در استان گیلان سطحی بیش از 19000 هکتار را به خود اختصاص داده است. نقش درختان فندق در پوشش گیاهی و حفاظت از خاک و درآمد باغداران محلی در دامنه های البرز شمالی همواره بسیار حائز اهمیت بوده است. در سال‌های اخیر با تغییرات شدید اقلیمی در محیط‌های کوهستنانی و عدم استفاده از روش‌های نوین عملیات به زراعی خصوصا تغذیه گیاهی، با معضل سرخشکیدگی و زردی برگ در برخی مناطق مواجه شده است. لذا این تحقیق، به منظور ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای باغات فندق واجد سرخشکیدگی در استان گیلان انجام شد. بدین منظور نمونه‌های برگ از 40 باغ جمع‌آوری و غلظت عناصر پر مصرف و کم‌مصرف درآنها اندازه گیری شد. با استفاده از غلظت عناصر غذایی در برگ مزارع با عملکرد نسبی بالا) 10 باغ(، غلظت مرجع (Cref) برای عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم وکلسیم و منیزیم به ترتیب 38/2، 07/0 ،27/1 ،69/1 ، 44/0 درصد و برای عناصر، آهن، منگنز، روی و مس به ترتیب 8/512، 25/ 105 ،00/37 ،93/15میلی‌گرم بر کیلوگرم به دست آمد. نتایج نشان می‌دهد که عدم تعادل تغذیه‌ای، به‌ویژه کمبود نیتروژن و عناصر ریزمغذی شامل مس، آهن، روی و منگنز، می‌تواند با بروز علائم سرخشیدگی، زردی برگ، کاهش رشد شاخه‌ها و تضعیف سلامت درختان فندق همراه باشد .با این حال، از آنجا که سرخشکیدگی پدیده‌ای چندعاملی است، نقش سایر عوامل نظیر تنش‌های اقلیمی و رطوبتی، بیماری‌های ریشه، ویژگی‌های خاک و مدیریت باغ نیز باید در کنار وضعیت تغذیه‌ای مورد توجه قرار گیرد .بنابراین، اجرای برنامه‌های کوددهی متعادل بر اساس آزمون خاک و برگ و تأمین به ‌موقع عناصر غذایی محدودکننده، می‌تواند به بهبود وضعیت تغذیه‌ای و کاهش شدت این عارضه در باغ‌های فندق کمک کند.

مقاله پژوهشی علوم خاک

بررسی نوسانات اقلیمی با استفاده از داده‌های کانی شناسی رس و آهن پدوژنیک در توالی لس-پالئوسول منطقه سعدآباد ۳ (شمال ایران)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 27 آبان 1405

https://doi.org/10.22067/jsw.2026.100827.1585

لیلا رسولی، فرهاد خرمالی، سحر ملکی، فرشاد کیانی، علیرضا کریمی، حمید علیزاده لاهیجانی

چکیده توالی‌های لس-پالئوسول شمال ایران، بایگانی‌های ارزشمندی برای بازسازی نوسانات اقلیمی کواترنری هستند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تغییرات اقلیمی ثبت‌شده در سکانس سعدآباد ۳ (نزدیک گرگان) از طریق کانی‌شناسی رس (XRD) و اندازه‌گیری آهن آزاد (Fed) در افق‌های خاکی انجام شد. نتایج نشان داد اسمکتیت به‌عنوان کانی غالب در پالئوسول‌ها( همانند Btk, Btkg, BAtkg با افزایش مقادیر آهن آزاد (Fed) همراه است که بیانگر دوره‌های گرم و مرطوب بین‌یخچالی می‌باشد. در مقابل، کاهش اسمکتیت در افق‌های لسی ((Bkk, Bkkm , Bk با کاهش مقادیر آهن آزاد ((Fed و افزایش کانی‌های آواری (میکا و کلریت) همراه بوده که نشان‌دهنده دوره‌های سرد و خشک است. کانی‌های مخلوط میکا-ورمیکولایت و میکا-اسمکتیت نیز به‌عنوان نشانگرهای دوره‌های انتقالی شناسایی شدند. کائولینیت با منشأ وراثتی، تغییرات چشمگیری نشان نداد که بیانگر عدم تجربه شرایط حاره‌ای مرطوب در منطقه طی کواترنری است. یافته‌ها تأکید می‌کند که نوسانات اقلیمی گرم-مرطوب و سرد-خشک، نقش کلیدی در تنوع کانی‌شناسی و تکامل خاک داشته‌اند و آهن آزاد به‌عنوان شاخصی مکمل در کنار کانی‌شناسی رس، ابزاری کارآمد برای بازسازی اقلیم دیرینه محسوب می‌شود.انی‌های مخلوط میکا-ورمیکولایت و میکا-اسمکتیت نیز به‌عنوان نشانگرهای دوره‌های انتقالی شناسایی شدند. کائولینیت با منشأ وراثتی، تغییرات چشمگیری نشان نداد که بیانگر عدم تجربه شرایط حاره‌ای مرطوب در منطقه طی کواترنری است. یافته‌ها تأکید می‌کند که نوسانات اقلیمی گرم-مرطوب و سرد-خشک، نقش کلیدی در تنوع کانی‌شناسی و تکامل خاک داشته‌اند و آهن آزاد به‌عنوان شاخصی مکمل در کنار کانی‌شناسی رس، ابزاری کارآمد برای بازسازی اقلیم دیرینه محسوب می‌شودکائولینیت با منشأ وراثتی، تغییرات چشمگیری نشان نداد که بیانگر عدم تجربه شرایط حاره‌ای مرطوب در منطقه طی کواترنری است. یافته‌ها تأکید می‌کند که نوسانات اقلیمی گرم-مرطوب و سرد-خشک، نقش کلیدی در تنوع کانی‌شناسی و تکامل خاک داشته‌اند و آهن آزاد به‌عنوان شاخصی مکمل در کنار کانی‌شناسی رس، ابزاری کارآمد برای بازسازی اقلیم دیرینه محسوب می‌شود

بررسی رابطه دمای هوا و دمای اعماق مختلف خاک و برآورد عمق یخبندان(مطالعه موردی استان خراسان رضوی)

دوره 22، شماره 2، بهار 1387

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i22.1044

محمدحسین نجفی مود، امین علیزاده، آزاده محمدیان، جواد موسوی

چکیده چکیده به منظور برآورد عمق یخبندان خاک و ارایه یک رابطه ساده و منطقی بین درجه حرارت هوا و اعماق مختلف خاک در سطح شهرستان‌های استان خراسان رضوی مطالعه‌ای بر روی داده‌های جمع آوری شده درجه حرارت هوا و اعماق 5 ،10 ،20، 30 ،50 و 100 سانتی‌متری خاک از ایستگاه‌های مختلف هواشناسی استان در سال 1386 انجام پذیرفت. نتایج حاصل از این مطالعه منجر به ارایه یک معادله درجه دوم به ازای هر عمق خاک گردید. با توجه به ضرایب همبستگی به‌دست آمده می‌توان گفت این رابطه برای عمق 100 سانتی متری خاک غیر قابل قبول، اما برای سایر اعماق مناسب و قابل قبول می‌باشد. هم‌چنین در برآورد عمق یخبندان و مقایسه آن با مقدار واقعی مشخص شد که روش استاندارد عمق یخبندان را در همه بافت‌های خاک بسیار بیشتر از مقدار واقعی برآورد می‌کند و نمی توان آن را به‌عنوان یک روش برآورد مناسب پیشنهادکرد. هم‌چنین روش مک‌کوین، مبتنی بر روش آمریکایی تعیین شاخص یخبندان، در کلیه ایستگاه‌های مورد مطالعه، عمق یخبندان را بیشتر از مقدار واقعی برآورد می‌نماید، در حالی که روش‌های فنلاندی و نروژی به ترتیب بهترین برآورد عمق یخبندان را ارایه نموده اند. واژه های کلیدی: دمای هوا – دمای اعماق مختلف خاک – عمق یخبندان

بررسی روند تغییرات فصلی و سالانه رطوبت نسبی و نقطه شبنم در چند نمونه اقلیمی در ایران

دوره 24، شماره 4، پاییز 1389

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.3883

ابوذر قره خانی، نوذر قهرمان

چکیده چکیده
بررسی روند تغییرات متغیرهای هواشناسی در درازمدت اهمیت ویژه ای در مطالعات تغییر اقلیم و آشکار سازی آن دارد. در این مطالعه مقادیر متوسط ماهانه رطوبت نسبی و دمای نقطه شبنم 22 ایستگاه های سینوپتیک ایران در بازه زمانی 2003-1973 جمع آوری گردید. این ایستگاه ها معرف اقلیمهای مختلف ایران بر اساس طبقه بندی دومارتن می باشند. سپس برای اطمینان از نرمال بودن سری های فصلی و سالانه از آزمون کولموگروف-اسمیرنوف استفاده شد. بررسی روند تغییرات این دو عامل جوی، با روشهای آماری ناپارامتری من-کندال و ضریب همبستگی ρ اسپیرمن و روش پارامتری تحلیل رگرسیون انجام شد. نتایج نشان داد بیشترین روند افزایشی تغییرات متغیرهای مورد بررسی بر اساس روش ناپارامتری من-کندال در فصل تابستان اتفاق افتاده است و کمترین روند تغییرات متغیر رطوبت نسبی در فصل زمستان حادث شده است. بر اساس روش من-کندال بیشترین روند کاهشی متغیر نقطه شبنم در فصل بهار و کمترین روند کاهشی در فصل پاییز اتفاق افتاده است. همچنین بیشترین روند کاهشی متغیر رطوبت نسبی در فصول زمستان و تابستان و کمترین روند تغییرات کاهشی در فصل پاییز بوده است. بر اساس ضریب ρ اسپیرمن، بیشترین روند تغییرات کاهشی رطوبت نسبی در سری سالانه و بهار و کمترین روند تغییرات در فصل پاییز مشاهده گردید. همچینین بر اساس روش ذکر شده، بیشترین روند تغییرات نقطه شبنم در سری سالانه و کمترین روند تغییرات در فصل پاییز بوده است. براساس روش پارامتری تحلیل رگرسیون در سری های زمانی مورد بررسی متغیر نقطه شبنم روند خاصی مشاهده نگردید، اما متغیر رطوبت نسبی در تمامی سری های زمانی فصلی دارای روند بودند. در مجموع می توان بیان داشت که روند کاهشی متغیرهای مورد بررسی بیشتر از روند افزایشی آنها بود، هرچند قانونمندی خاصی برای اقالیم مختلف مشاهده نشد.

واژه های کلیدی: ایران، تحلیل رگرسیون، رطوبت نسبی، روند، نقطه شبنم، من-کندال، ضریب اسپیرمن

بررسی اثر کاربرد زئولیت بر شاخص‌های پایداری خاکدانه‌ها

دوره 29، شماره 3، تابستان 1394، صفحه 663-672

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.31086

فرحناز سهراب، نادر عباسی، آزاده مهدی پور

چکیده برای بهبود خواص فیزیکی خاک ها از جمله افزایش پایداری خاکدانه ها، از افزودنی های آلی، شیمیایی و معدنی مختلفی استفاده می شود. در این تحقیق، برای بررسی کاربرد زئولیت ها بر شاخص های پایداری خاکدانه ها،تیمارهای آزمایشی با انتخاب دو نوع خاک از دو منطقه مختلف شهر کرج و دو نوع زئولیت با 4 سطح کاربرد (صفر، یک، 5 و 10 درصد وزنی) در سه تکرار تهیه شدند. شاخص های پایداری خاکدانه ها (میانگین وزنی قطر خاکدانه (MWD)، میانگین هندسی قطر خاکدانه (GMD)) به روش الک خشک و پایداری خاکدانه تر (WAS) به روش الک تر اندازه گیری شد. نتایج حاصل از بررسی نشان داد که در بافت لوم شنی، دو نوع زئولیت طبیعی (Z4) و زئولیت مصنوعی(A4)، سطح اختلاط آن ها و اثر متقابل زئولیت و سطح اختلاط آن بر میانگین وزنی قطر خاکدانه ها (MWD) در سطح احتمال یک درصد معنی دار نبودند. اما میانگین هندسی قطر خاکدانه ها (GMD) تحت تأثیر سطوح کاربرد زئولیت ها معنی دار بود. هم‌چنین در این بافت خاک نتایج مقایسه میانگین ها نشان داد که سطوح کاربرد 10 و یک درصد وزنی زئولیت به ترتیب باعث افزایش میانگین هندسی قطر خاکدانه برابر با 1/2 و 8/3 درصد نسبت به تیمار شاهد شد. ولی در بافت لوم سیلتی، نتایج تجزیه واریانس نشان داد که تأثیر دو نوع زئولیت طبیعی و مصنوعی و سطوح اختلاط آن ها بر میانگین وزنی قطر خاکدانه ها (MWD) و میانگین هندسی قطر خاکدانه ها (GMD) در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود. نتایج مقایسه میانگین ها نشان داد که شاخص های پایداری خاکدانه ها در این بافت خاک تحت تأثیر سطوح کاربرد زئولیت ها اختلافی معنی دار نسبت به تیمار شاهد داشتند و افزایش سطوح اختلاط زئولیت باعث کاهش هر دو شاخص میانگین وزنی قطر خاکدانه ها (MWD) و میانگین هندسی قطر خاکدانه ها (GMD) نسبت به تیمار شاهد شد. هم‌چنین، نتایج نشان داد که در هر دو بافت خاک، کاربرد دو نوع زئولیت و سطح اختلاط آن ها تأثیر قابل ملاحظه ای بر افزایش پایداری خاکدانه های تر (WAS) نداشتند. به طور کلی، نتایج نشان داد که کاربرد زئولیت ها اگرچه بر شاخص های پایداری خاکدانه با اختلاف کم نسبت به تیمار شاهد (به خصوص در سطوح بالای کاربرد) تأثیری معنی دار داشته اند، اما به عنوان یک عامل مثبت و اثرگذار در جهت بهبود این شاخص ها به حساب نمی آیند.

شناسایی ایستگاه‌های همگن شبکه پایش کیفی آبخوان مشهد برمبنای آلودگی نیترات

دوره 30، شماره 5، پاییز 1395، صفحه 1382-1393

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.44678

مسلم اکبرزاده، بیژن قهرمان، کامران داوری

چکیده در راستای پایش پایدار منابع آب، ارزیابی شبکه پایش و ارزیابی کیفیت آبخوان با تجزیه و تحلیل دقیق اطلاعات به دست آمده از مقادیر آلودگی حاصل می‌شود. از اساسی ترین این تحلیل ها سنجش دقیق پهنه های مستعد خطر و شناسایی ایستگاه‌های همگن از نظر شاخص آلودگی است. با شناسایی چاه‌های همگن از نظر آلودگی به نیترات می‌توان سبب بهبود شرایط پایش شد. براین اساس در این پژوهش، آبخوان شهر مشهد با دو معیار فاصله اقلیدسی و آنتروپی، خوشه‌بندی شد. نتایج نشان داد بهترین ساختار خوشه بندی با چهار خوشه همگن حاصل می‌شود. با توجه به پراکندگی چاه‌ها و میانگین گشتاورهای خطی، روش مبتنی بر معیار آنتروپی بر روش فاصله اقلیدسی برتری دارد. همچنین تغییرات نیترات نقش بسزایی را در شناسایی ایستگاه‌های همگن مبتنی بر آنتروپی ایفا می‌کند. بنابراین با خوشه‌بندی مبتنی بر آنتروپی می‌توان چاه‌های همگن از نظر تغییرپذیری شاخص آلودگی نیترات را شناسایی کرد که این امر می‌تواند گامی مهم و موثر در جهت پایش آبخوان مشهد و ارزیابی وضعیت کیفی آن باشد. همچنین در راستای ارزیابی و بهینه‌سازی شبکه پایش، هر چه شبکه موجود خوشه‌های کمتری به خود اختصاص دهد، همگنی بیشتری دارد. بنابراین رویکرد بهینه سازی از افزایشی به کاهشی (تعدیل شبکه پایش) توجیه خواهد داشت. در این صورت هزینه‌های پایش اعم از حفر، تجهیز، نمونه‌برداری، نگهداری و آنالیز آزمایشگاهی نیز کاهش می‌یابد.

بهینه‌سازی کودآبیاری جویچه ای از دیدگاه زیست محیطی

دوره 24، شماره 5، پاییز 1389

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.5280

مریم نوابیان، عبدالمجید لیاقت، رضا کراچیان، فریبرز عباسی

چکیده چکیده از آنجا که کشاورزی یک کانون نامتمرکز آلایندگی است، مدیریت در سطح مزرعه شامل مدیریت بهینه آب و مواد مغذی می‌تواند به عنوان یک روش موثر در کاهش آلودگی بخش کشاورزی مورد توجه قرار گیرد. در این تحقیق، یک مدل بهینه‌یابی با هدف کاهش خروج نیترات از مزرعه در کودآبیاری جویچه‌ای ارائه شده است. مدل بهینه‌یابی شامل چهار مدل شبیه‌سازی تخمین میزان رواناب، نفوذعمقی، غلظت نیترات در رواناب و نفوذ عمقی است. الگوریتم ژنتیک برای حل مدل بهینه‌یابی بکارگرفته شد. متغیرهای تصمیم شامل دبی ورودی، مدت زمان آبیاری، زمان شروع کوددهی و مدت زمان تزریق کود بودند. قابلیت مدلهای شبیه‌سازی در شبیه‌سازی فرآیند کودآبیاری منجر به ارائه مدل بهینه‌یابی جامع کودآبیاری برای شرایط مختلف اقلیم، گیاه، آبیاری و کوددهی شد. برای ارزیابی مدل بهینه‌یابی از داده‌های صحرایی در رژیم جریان ثابت استفاده شد. مقادیر بهینه متغیرهای تصمیم برای مزرعه مورد مطالعه در شرایط حضور گیاه به ترتیب 184/0 لیتر بر ثانیه، 2/595 دقیقه، 5/7 دقیقه و 9/162 دقیقه برای دبی، مدت زمان آبیاری، زمان شروع کوددهی و مدت زمان تزریق بدست آمدند. این مقادیر به ترتیب برای شرایط بدون حضور گیاه 21/0لیتر بر ثانیه، 1/537 دقیقه، 5/6 دقیقه و 0/143 دقیقه تعیین شدند. مقادیر بهینه متغیرهای تصمیم، منجر به خروج به طور متوسط 86/113 و 13/118 میلی‌گرم بر لیتر نیترات از مزرعه به ترتیب در شرایط حضور و عدم حضور گیاه شدند. به دلیل افزایش غلظت نیترات در نفوذعمقی در حضور گیاه، مدل بهینه یابی با تغییر در مقادیر متغیرهای تصمیم و افزایش دبی، غلظت نیترات در نفوذعمقی و رواناب را کاهش داد. نتایج نشان داد که حضور گیاه در نتایج بهینه‌یابی تأثیر دارد و بهتر است مقادیر بهینه در حضور و عدم حضور گیاه تعیین شوند. واژه های کلیدی: آبیاری جویچه‌ای، بهینه‌یابی، کودآبیاری، مدیریت آب و مواد مغذی، نیترات

تغییرپذیری مکانی ویژگی‌های خاک و عملکرد گندم آبی در یک نقشه تناسب کمّی (مطالعه‌‌ی موردی: منطقه شهرکیان، استان چهار محال‌و‌بختیاری)

دوره 23، شماره 1، بهار 1388

https://doi.org/10.22067/jsw.v0i0.1548

حمید افشار، محمد حسن صالحی، جهانگرد محمدی، عبدالمحمد محنت کش

چکیده چکیده کیفیت نقشه‌های خاک به توانایی آن‌ها برای نشان دادن تغییرپذیری خاک‌ها وابسته است. بنابراین، دقت نقشه‌هایی که برای توصیه کشت محصول استفاده می‌شوند به دقت نقشه خاک بستگی دارد. این تحقیق به منظور بررسی میزان تغییرپذیری مکانی ویژگی‌های خاک و عملکرد گندم آبی در دو واحد اراضی با کلاس تناسب S2 و S3 از یک نقشه نیمه‌تفصیلی تناسب کمّی (مقیاس 1:50000) واقع در منطقه شهرکیان استان چهار محال‌و‌بختیاری، انجام شد. برای نیل به اهداف مطالعه، از هر یک از واحدهای مذکور،80 نمونه خاک و گندم جمع‌آوری شد. نمونه‌برداری خاک از هر یک از واحدها به روش چند مقیاسی در پلاتی به ابعاد 48×112 متر و از عمق صفر تا30 سانتی‌متری خاک و نمونه‌برداری از گندم در پلات‌های 5/0×5/0متر با مرکزیت 160 نقطه نمونه برداری شده از خاک، انجام پذیرفت. پس از اندازه گیری ویژگی‌های خاک شامل بافت خاک، pH، هدایت الکتریکی، کربنات کلسیم معادل، ماده آلی، ازت کل، پتاسیم و فسفر قابل جذب و ویژگی‌های عملکرد گندم شامل بیوماس کل بالای سطح زمین، وزن هزاردانه و شاخص برداشت، با استفاده از کریجینگ بلوکی، اقدام به پهنه‌بندی ویژگی‌های خاک و گندم گردید. نتایج آماری بیانگر این است که از میان متغیرها pH، کمترین ضریب تغییرات (07/1 درصد در واحد S2 و 925/0 درصد در واحد S3) و پتاسیم قابل استفاده، بیشترین ضریب تغییرات (43/47 درصد در واحد S2 و 46/46 درصد در واحد S3) را نشان دادند. تجزیه تغییرنماها نشان داد که تمامی متغیرهای بررسی شده در هر دو واحد دارای ساختار مکانی می باشند. دامنه تاثیر تغییرنماها از 75/17 متر برای ازت تا 06/61 متر برای هدایت الکتریکی در واحد S2 و از 47/17 متر برای فسفر تا 93/62 متر برای وزن هزار دانه در واحد S3 در نوسان بود. نقشه‌های کریجینگ نشان می دهند که الگو و پراکنش مکانی ویژگی‌های خاک و گیاه درون واحدهای اراضی نقشه تناسب کمّی و حتی درون یک مزرعه، بسیار متفاوت است. به همین دلیل، این نقشه‌ها در کشاورزی دقیق از قابلیت اعتماد کافی برخوردار نیست. استفاده از اطلاعات کلیه نیمرخ‌‌ها علاوه بر پروفیل شاهد واحدهای اراضی و ترکیب اطلاعات نقشه‌های تناسب اراضی با اطلاعات زمین‌آماری می تواند راهی برای افزایش دقت و کیفیت نقشه های تناسب اراضی باشد. واژه های کلیدی: تغییرپذیری مکانی، تغییرنما، کریجینگ بلوکی، نقشه تناسب کمّی، شهرکیان

علوم آب

مقایسه روش‌های کشت مستقیم و نشائی برنج تحت روش‌های مختلف آبیاری

دوره 35، شماره 6، بهمن و اسفند 1400، صفحه 790-779

https://doi.org/10.22067/jsw.2021.69302.1036

علیرضا کیانی، محمد رضا یزدانی، محمد تقی فیض بخش

چکیده چهار روش آبیاری (غرقاب دائم، تناوبی، بارانی، تیپ) و سه روش کشت (مستقیم بذر و مستقیم نشاء بر بستر غیرپادل یا بدون گلخرابی و نشائی سنتی) از نظر عملکرد، مصرف آب و بهره­وری آب برنج در قالب طرح کرت­های نواری بر اساس طرح پایه بلوک­های کامل تصادفی با سه تکرار به مدت دو سال زراعی (1398 و 1399) در گرگان بررسی شدند. مقایسه عملکردهای برنج نشان داد که بالاترین عملکرد ( 8206 کیلوگرم در هکتار) مربوط به کشت نشائی سنتی با روش آبیاری غرقابی بود و در بقیه روش­های آبیاری اختلاف معنی­داری بین عملکردها مشاهده نشد. در کشت نشائی، با تغییر آبیاری سنتی به آبیاری بارانی، متناوب و آبیاری قطره­ای به ترتیب عملکرد در حدود 14، 9 و 11 درصد کاهش داشت. بالاترین مصرف آب مربوط به روش آبیاری غرقابی در کشت مستقیم بذر (12490 متر مکعب در هکتار) و کشت نشائی (11967 متر مکعب در هکتار) بود. با تغییر شیوه آبیاری از غرقاب به قطره­ای در کشت سنتی نشاء در زمین پادل شده، اگرچه عملکرد در حدود 11 درصد کاهش یافت ولی در مقابل مصرف آب در حدود 39 درصد کاهش و در نتیجه بهره-وری آب در حدود 22 درصد افزایش داشت. با تبدیل کشت سنتی نشاء و روش آبیاری غرقابی به کشت مستقیم نشاء و روش آبیاری قطره­ای عملکرد در حدود 24 درصد و مقدار آب در حدود 45 درصد کاهش یافت و بهره­وری آب در این حالت به 9/0 کیلوگرم در متر مکعب رسید که در شرایط حاضر به عنوان بهترین گزینه برای حفظ توأم منابع آبی و تولید انتخاب می­شود.

بررسی اثرات تغییر اقلیم بر تغذیه آب زیرزمینی (مطالعه موردی: دشت سفید دشت)

دوره 30، شماره 2، بهار 1395، صفحه 416-431

https://doi.org/10.22067/jsw.v30i2.39574

ثمین انصاری، علیرضا مساح بوانی، عباس روزبهانی

چکیده امروزه موضوع تغییر اقلیم و مشکلات ناشی از آن از بحران‏های اساسی مدیریت منابع آب می باشد و از طرف دیگر با توجه به اینکه آب های زیرزمینی یکی از مهم‌ترین منابع تامین آب می باشد تحلیل اثرات تغییر اقلیم بر آب های زیرزمینی و تخمین دقیق میزان تغذیه آنها در دوره آتی ضرورت می یابد. در این تحقیق برای بررسی اثرات سناریوهای تغییر اقلیم بر منابع آب زیرزمینی، مطالعه موردی بر روی دشت سفید دشت واقع در حوزه آبریز مخزن چغاخور واقع در استان چهارمحال و بختیاری صورت گرفته است. در راستای این هدف از یکی از مدل های سه بعدی جفت شده اقیانوس- اتمسفر گردش عمومی جو 4AOGCM با نام HadCM3 برای شبیه سازی سری های زمانی متغیرهای اقلیمی دما و بارش تحت سناریوهای انتشار B1 و A2 در دوره آتی استفاده شد. همچنین به‌منظور ریز مقیاس نمائی داده‌های اقلیمی روزانه جهت تولید سناریوهای اقلیمی منطقه ای از مدل LARS-WG استفاده ‌شد. برای شبیه سازی رواناب سطحی منطقه، مدل IHACRES با داده های ماهانه دما، بارش و رواناب مشاهداتی واسنجی گردید. در ادامه به منظور مدلسازی سطح آب زیرزمینی منطقه، مدل GMS در دو حالت ماندگار و غیر ماندگار برای یک سال آبی واسنجی شده و سپس با استفاده داده های چهار سال آبی صحت سنجی شد. نهایتاً رواناب تولیدی و بارش در دوره آتی تحت عنوان پارامتر تغذیه به مدل سفره آب زیرزمینی وارد شده و اثر تغییرات اقلیمی در سطح ایستابی زیرزمینی با شبیه سازی آبخوان نام برده توسط نرم افزار GMS5 مورد برررسی قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد که بارندگی در دوره آتی تحت سناریوی های B1 و A2 به ترتیب حدود 26 و 33 درصد افزایش خواهد داشت. همچنین در دوره آتی در انتهای دوره (سال 2035) میزان تجمعی تغذیه آب زیرزمینی در سناریوی A2 به B1 حدود 10 متر مکعب بر ثانیه افزایش داشته که حاکی از افزایش اثرات تغییر اقلیم در سناریوی A2 نسبت به سناریوی B1 می باشد. ارزیابی اثرات تغییر اقلیم بر منابع آب زیرزمینی این منطقه به منظور برنامه ریزی برای تعیین میزان بهره برداری از این منابع با لحاظ شرایط اقلیمی پیشرو در دوره آتی و ارائه راهکارهای سازگار با تغییر اقلیم جهت حفظ این منابع و مدیریت صحیح آبخوان به مدیران مربوطه کمک شایانی می نماید.

ابر واژگان